Tag Archives: ciníochas

Amadáin na Míosa, Meán Fómhair 2018 – The Vintage News

Is é Amadán na Míosa i Mi Mheán an Fhómhair 2018 ná suiomh a bhfuil The Vintage News air. Tá físeán beag acu darb ainm American slang words we never knew were invented by the Irish. San fhíseán, tugtar a lán sanasaíochtai aiféiseacha a chum Cassidy, maraon le dornán a fuair Cassidy  ó fhoinsí atá níos iontaofa:

Snazzy =Snasah: (ar ndóigh, Snasach an leagan ceart). Níor chum Cassidy an ceann seo. Cé go bhfuil an nasc idir snazzy agus snasach sochreidte go leor, ní dócha go bhfuil sé ceart. Nuair a baineadh úsáid as Snazzy den chéad uair, bhi sé ag tagairt do dhuine darbh ainm Snazelle – Snazzy an leasainm a bhí air.

Spiel = Speal. Ciallaíonn speal gléas a úsáidtear le féar a ghearradh. Rímeann sé leis an ainm Al. Tá focal cosúil leis i nGaidhlig na hAlban agus tá fochiall leis sa teanga sin, mar atá, focail ghéara. Ní Gaeilge sin, mar sin. Agus ar ndóigh, tagann spiel ón Ghearmáinis. (Nil baint ar bith aige leis an Ghiúdais, de réir cosúlachta.)

Baloney = Béal ónna. Ar ndóigh, níl a leithéid de fhrása ann agus béal ónna. Chum Daniel Cassidy é.

Bunkum = Buanchumadh. Tá an ceann seo pléite againn roimhe seo. Tagairt atá ann do Buncombe County, agus polaiteoir darbh ainm Felix Walker. Níl a leithéid de fhrása ann agus buanchumadh. Níl ann ach cumadóireacht eile de chuid Cassidy.

Swell = Sóúil. Ciallaionn an focal sóúil saibhir, sómasach, galánta (níl baint dhíreach idir ciall an fhocail seo agus ciall an fhocail swell) agus níl sé róchosuil leis an fhocal swell ó thaobh fuaime de. Ní hamháin sin, ach tá fíorbhunús swell aitheanta ag na saineolaithe. Tá an bunús sin mínithe anseo: https://www.etymonline.com/word/swell

Slugger = slacaire. Níl slugger iontach cosúil le slacaire ó thaobh fuaime de, ar ndóigh. Tá a lán focal i mBéarla a bhfuil ciallanna ar nós bualadh, siúl go trom srl. acu, focail ar nós slug agus slog agus slag, chomh maith le focail ar nós schlagen sa Ghearmáinis. Thig leat nótaí a fháil orthu ach an nasc seo a leanúint: https://www.etymonline.com/word/slug#etymonline_v_23704

Dork = dorc. De réir na raiméise seo ar Vintage News, ciallaíonn an focal dorc ‘abhac’ i nGaeilge. An gciallaíonn? Níor chuala mise sin riamh. Agus de réir na saineolaithe, is leagan truaillithe den fhocal Béarla ‘dick’ atá san fhocal sin dork.

Croney = comh-roghna. Creidtear gur béarlagair Ollscoil Cambridge atá ann, a cumadh sa 17ú haois agus a tháinig ó chronios, focal Gréigise a chiallaíonn ‘sean’.

Phoney = fáinne (ring). Tá an ceann seo fíor, is dócha, (dar liomsa, cibé) ach bhí sé ann i bhfad sular thosaigh Cassidy ar a fheachtas cumadóireachta. Tagann sé ó na fáinní (fawneys) a bhí in úsáid le daoine a robáil. Agus sin ráite, nil gach duine ar aon intinn faoin nasc idir fawney agus phoney, agus tá David L. Gold, sanasaí cumasach éirimiúil, ar dhuine de na sceiptigh.

Dude = dúd. Níl fianaise dá laghad ann gur Gaeilge é dude, téarma ar ghaige sa 19ú haois. An chuid is mó de na scoláirí, deir siad gur tháinig sé ón amhrán Yankee Doodle Dandy, a sháigh cleite ina chaipín agus a thug macaroni air (i mbéarlagair an 18ú haois, bhí an chiall gaige leis an fhocal macaroni fosta).

Slum = ‘s lom (é). Is frása de na frásaí a chum Cassidy é ‘Is lom é’. Agus fiú dá mbeadh an frása sin ann, thuigfeadh duine ar bith a bhfuil cúlra aige nó aici sa teangeolaíocht nach ndéantar frásai mar seo a fháil ar iasacht. Ní hamháin sin, ach ní bhíonn plódcheantair ‘lom’. Agus ar ndóigh, áit chodlata an chiall a bhí le slum agus mar sin de, is dócha go bhfuil baint ag an fhocal leis an Bhéarla ‘slumber’.

Fluke = fo-luach. De réir Cassidy, ciallaíonn fo-luach deonú Dé nó duais neamhchoitianta. Níl a leithéid de chor cainte ann sa Ghaeilge agus dá mbeadh, is é ‘subsidiary value’ nó rud éigin mar sin an chiall a bheadh aige. Raiméis agus amaidí!

Nincompoop = naioidhean. Lena rá mar is ceart, is é a mhaígh Cassidy’s ná gur tháinig nincompoop ón ‘Ghaeilge’ naioidhean ar chuma búb. Dar le Cassidy, is masla é seo a bhí coitianta sa Ghaeilge fadó. Ní fíorGhaeilge é sin, ar ndóigh. Is dócha go bhfuair an Béarla nincompoop ón fhrása Laidin non compos mentis.

Scam = ‘s cam é. Deir Cassidy gur tháinig scam ón fhrása seo, atá cineál aisteach (déarfá ‘tá sé cam’ de ghnáth). Mar sin de, nuair a deir tú ‘it’s a scam’, is é atá á rá agat i nGaeilge ná ‘Is is cam é é!’ Aidhe, is dócha go bhfuil an ceart agat. Is é fírinne an scéil go bhfuil a lán sanasaíochtaí féideartha ann. An ceann is minice a luaitear ná an briathar Spáinnise escamotear, a chiallaíonn duine a scamáil nó a robáil.

Boogaloo = bogadh luath. Dar le Cassidy, is ón Ghaeilge a tháinig an focal boogaloo, ón fhrása bogadh luath (?). Ar ndóigh, níl bogadh luath cosúil le boogaloo agus níl baint ar bith idir boogaloo agus bogadh luath ó thaobh céille de. Ach, le filleadh ar réadúlachta an phláinéid seo, creidtear gur cumadh boogaloo sna 1960í, agus gur leagan atá ann den stíl cheoil boogie-woogie, a bhfuil a ainm onamataipéach, is dócha.

Puss = pus. Tá an ceann seo fíor, ach glacann gach foclóir Béarla leis an tsanasaíocht seo agus bhí an ceann seo ann i bhfad sular scríobh Cassidy a leabhar. Tagann puss (sa chiall a dig in the puss nó sourpuss) ón fhocal Gaeilge pus.

Cad é atá againn anseo, mar sin? Cúpla fíorshanasaíocht ón Ghaeilge, agus a lán finscéalaíocht agus raiméis a chum Daniel Cassidy ina leabhar How The Irish Invented Slang. Na tráchtanna ar Facebook, is mór an díol spéise iad. Scríobh a lán daoine nach raibh an raiméis seo inchreidte, go háirithe an téarma spiel, ar léir gur ón Ghearmáinis nó ón Ghiúdáis a tháinig sé. Dúirt Eoin P. Ó Murchú (bullaí fir, a Eoin!) go neamhbhalbh gur raiméis a bhí ann a fuarthas ó leabhar Cassidy. Scríobh duine amháin, Dilean Mac Searraigh: ““Most of these are ridiculous … there are Irish words in English … but these are totally inaccurate gibberish. Someone literally just made them up.”

Ach is léir gur chuir sé isteach go mór ar óinseach darb ainm Rhonda Pennington go raibh daoine ag cosaint na fírinne in áit bréaga a scaipeadh go randamach:

I can’t believe a fun post like this has generated such snarky remarks. It’s all in fun. Why does everything have to be an argument these days? Where is your sense of humour, people?

Tá mé cinnte nach mise an t-aon duine leis an cheist seo a thógáil, ach cá háit a bhfuil an chraic? Cad é an greann? Is é atá sa stuif seo ná bailiúchán finscéalta nach bhfuil fréamhaithe san fhírinne ar chor ar bith. Ach níl rud ar bith ann a thugann le fios gur íoróin atá ann nó nach bhfuil sé in ainm a bheith fíor. Cad é go díreach an bhaint idir acmhainn grinn agus fíricí bréaga a chur chun tosaigh faoi theangacha agus faoi chultúir daoine eile, go háirithe teangacha a bhfuil leatrom á dhéanamh orthu leis na glúnta? Dá mbeadh siad ag maíomh gur liosta d’fhocail a tháinig ó Gullah nó Cherokee atá ann, ach nach raibh sa chuid ba mhó de ach deargchumadóireacht, ní dóigh liom go nglacfadh daoine leis nach raibh ann ach craic. Is dócha go sílfeadh an chuid ba mhó de na daoine nach raibh ann ach leithghabháil chultúrtha nó (an dearcadh atá agam féin) ciníochas lom.

De réir cosúlachta, tá Pennington ag rá linn anseo, nuair a chaitheann duine lán sluaiste de chac ar do chloigeann, ba chóir duit do bhuíochas a ghabháil leo go muinte, iarraidh orthu tuilleadh caca a chaitheamh anuas ort agus glacadh leis nach bhfuil ann ach píosa grinn. Cead agatsa sin a dhéanamh, a Rhonda (cé nach í an teanga s’agatsa atá faoi ionsaí, ar ndóigh). Is fearr liom féin amharc air seo mar iarracht dallamullóg a chur ar dhaoine d’aon turas, mar go bhfuil an fhírinne faoi Cassidy agus a mhí-ionracas amuigh ansin leis na blianta. Ní dhearna muintir Vintage News taighde ar bith. Tá Vintage News freagrach as raiméis a scaipeadh mar a bheadh fírinne ann, agus níl meas nó caonfhulaingt tuillte acusan nó agatsa ó dhuine ar bith as bréaga a insint, is cuma cé chomh greannmhar agus atá na bréaga céanna, dar leat féin.

 

An Fear Nach dTig Leis Ubh a Fhiuchadh

Nochtadh a lán tuairimí spéisiúla maidir leis an Ghaeilge le déanaí ar na meáin shóisialta, tuairimí a léiríonn cuid mhór faoi dhearcadh na ndaoine a chum iad. Ceann de na tuairimí ba spéisiúla ná ceann le hÉireannach (is léir nach Gael é) a bhí ag gearán faoin chur amú ama a bhaineann le Gaeilge a fhoghlaim: I help my daughter with her Irish homework, that she knows is pointless in life at age 9 & it’s so frustrating knowing her time could be spent better learning things she’ll need in the future. I wasted time on Irish and finished school unable to boil an egg.. Ní gá dom a rá gur magadh faoin fhear seo rud bocht as an tuairim seo a nochtadh (go háirithe an non-sequitur faoi uibheacha a fhiuchadh), ach nuair a léigh mé é, thosaigh mé a smaoineamh ar dhaoine agus ar thuairimí den chineál seo.

Ar an chéad dul síos, nár fhoghlaim gach duine rudaí ar scoil nár bhain siad úsáid astu riamh? D’fhoghlaim mise a lán acu. Cothromóidí cearnacha? An fhisic? Ní hamháin sin, ach tá mé lánchinnte nár bhain mé úsáid phraiticiúil riamh as cuid ar bith den eolas a d’fhoghlaim mé i ranganna staire, cé gur mór liom an t-eolas atá agam ar an stair agus bheinn i bhfad ní ba bhoichte gan é.

Agus sin ráite, tá níos mó i gceist le hábhair a fhoghlaim ar scoil ná fíricí ags faisnéis a bhailiú, nach bhfuil? Don chuid is mó againn, baintear úsáid as ábhair scoile le píosa páipéir a fháil, agus ansin, bogaimid ar aghaidh chuig rud éigin eile. Tá an píosa páipéir againn a chruthaíonn go raibh muid maith go leor leis an phíosa páipéir a fháil. Agus mar gheall air sin, táimid i dteideal dul ar aghaidh agus píosa páipéir níos speisialaithe a fháil. Tá ábhair a rinne mé ar scoil nár bhain mé úsáid astu riamh, ach tá an cháilíocht agam. Ní cur amú ama a bhí ann. Cuid den oideachas agus den oiliúint a bhí ann, sin a raibh.

Agus nuair a amharcaim siar ar na hábhair a bhí agam ar scoil, bhí cuid acu a raibh dúil agam iontu agus cuid eile nach raibh, ach ní cuimhin liom riamh a rá ag aois a 9 (nó fiú ag aois 12 nó 14) nár chóir roinnt ábhar a theagasc cionn is nach bhfuil maith ar bith iontu. Agus sin an fáth a bhfuil amhras orm cé acu a rinne páiste 9 mbliana d’aois cinneadh mar sin léi féin nó nach ndearna. Nó arbh é an tuismitheoir a d’fhág an scoil agus é chomh hamaideach sin a chinntigh go mbeadh an tuairim sin aici chomh hóg sin?

Agus ar ndóigh, tá scileanna eile a bhaineann le hábhair a fhoghlaim. An dóigh le staidéar a dhéanamh, an dóigh le ham a bhainistiú, an dóigh le nótaí a bhreacadh, an dóigh le foinsí eolais a aimsiú agus an chuid is fearr a bhaint astu. Agus ansin, tá an cumas rudaí a fhoghlaim de ghlanmheabhair. Agus níos tábhachtaí ná rud ar bith eile, tá muinín ann. Tá scileanna den chineál chéanna ag baint le teanga ar bith a fhoghlaim. Tá scileanna inaistrithe ag baint le rud ar bith a fhoghlaim, is cuma cad é atá ann.

Daoine aineolacha ar nós fhear seo na n-uibheacha amha, glacfaidh siad leis nach fiú teanga mar an Ghaeilge a fhoghlaim, mar ní chuideoidh sé leat teangacha eile a fhoghlaim. A mhalairt atá fíor. Tá a lán fianaise ann go bhfuil sé i bhfad níos fusa do dhuine atá dátheangach an tríú nó an ceathrú teanga a fhoghlaim. Is é an bhacainn is mó atá ar fhoghlaimeoirí teanga nó na rudaí sa chéad teanga a nglacann siad leo mar rialacha dochta uilíocha agus ní mar ghnéithe randamacha dá dteanga féin. Más féidir leat na bréagchinnteachtaí sin a bhriseadh, bíonn an fhoghlaim i bhfad níos fusa. Is é rud é, níl a fhios ag fear na n-uibheacha amha cad iad na teangacha a mbeidh ar a iníon iad a fhoghlaim amach anseo. Asairis? Rúisis? Indinéisis? Ní féidir sin a thuar, ach is féidir teanga nach bhfuil cosúil leis an Bhéarla a theagasc di a fhágfaidh go mbeidh sé níos fusa aici Teanga 3 nó Teanga 4 a fhoghlaim más gá. Ach ina áit sin, b’fhearr leis a cuid oideachais a theorannú mar gheall ar na claonta páistiúla atá aige féin.

Is é fírinne an scéil go mbaineann teangacha ar fud an domhain úsáid as réimse teoranta fuaimeanna, struchtúr agus straitéisí le cur síos ar an domhan. Baineann Araibis agus Eabhrais úsáid as struchtúir ar nós liom, agat, astu i nGaeilge. Tá a lán lán teangacha ar fud an domhain a bhfuil an fhuaim a scríobhtar sa Spáinnis mar j nó sa Ghaeilge mar ch iontu, fuaim nach dtig le cuid mhór Béarlóirí a rá ar chor ar bith. Cuireann na teangacha Polainéiseacha sealbhaíocht in iúl mar shuíomh, ionas go bhfuil an rud ‘agat’, go díreach mar a dhéantar sa Ghaeilge nó sa Bhreatnais. Thiocfadh liom na céadta sampla eile a thabhairt. Má fhoghlaimíonn tú teanga ar bith, thig leis cuidiú leat teangacha eile a fhoghlaim ar an iliomad saindóigheanna praiticiúla.

Tá a lán fáthanna ann leis an Ghaeilge a fhoghlaim mar is ceart. Fiú más dóigh leat gur cur amú ama í an Ghaeilge, tá a lán fáthanna maithe le do pháistí a spreagadh leis an teanga a fhoghlaim mar is ceart. Agus sin ráite, má mhúintear do pháistí nach bhfuil sa Ghaeilge ach cur amú ama, beidh sí ina cur amú ama, dóibhsean agus do na páistí a gcaithfidh seomra ranga a roinnt le páistí ar cuireadh brú orthu éirí as an teanga a fhoghlaim sular thosaigh siad.

Agus sin gan smaoineamh fiú ar na fáthanna deimhneacha cultúrtha leis an Ghaeilge a fhoghlaim. Tá beagnach 4 mhilliún duine ag foghlaim Gaeilge le Duolingo faoi láthair – i bhfad níos mó ná foghlaimeoirí na hEabhraise, nó na Tuircise, nó na hIoruaise. Cad chuige a bhfuil an oiread sin daoine ag iarraidh Gaeilge a fhoghlaim? Is é fírinne an scéil go gcuireann sí an duine i dteagmháil lena oidhreacht chultúrtha. Is ón Ghaeilge a tháinig an chuid is mó de na logainmneacha agus na hainmneacha pearsanta in Éirinn. Tá litríocht iomlán i nGaeilge atá an-difriúil leis an Bhéarla. Agus tá an oiread sin ceoil in Éirinn atá bainteach leis an teanga.

Ní hamháin sin, ach gan dul rófhada ar bhóthar na polaitíochta, rinneadh feachtas den chinedhíothú theangeolaíoch ar an Ghaeilge agus bhí sin freagrach as meath na teanga. Lena rá go simplí, is geall le ciníochas an meon atá ag na daoine a rinne agus a dhéanann iarracht an Ghaeilge a mhilleadh. Tá na tuairimí seo cosúil leis an nóisean gur chóir foraoisí báistí nach bhfuil ach ina gcur amú cionn is go bhfuil siad lán speiceas atá galánta ach gan tairbhe a stróiceadh agus plandálacha ordúla lán de chrainn rubair nó bhanana a chur ina n-áit. Má ligimid do bhiogóidigh agus ciníochaithe an bua a bheith acu sa chás seo, cé chomh fada agus a mhairfidh teangacha ar nós na hOllainnise nó n Danmhairgise nó na Seicise sula gcuirfear i mbaol iad cionn is go measann daoine nach bhfuil siad inmharthana a thuilleadh mar gheall ar a n-easpa cainteoirí.